
Υπάρχει μια στιγμή στις βραδιές με ζωντανή μουσική που δύσκολα περιγράφεται στο πρόγραμμα ενός μαγαζιού. Είναι όταν μια εισαγωγή κάνει τα κεφάλια να γυρίσουν προς τους μουσικούς, μια κουβέντα σταματά στη μέση και κάποιος αρχίζει να τραγουδά σχεδόν ασυναίσθητα. Αυτή η μικρή μεταβολή στην ατμόσφαιρα συνδέει χώρους και εποχές: ένα πειραιώτικο κρασοπουλιό του Μεσοπολέμου, μια μπουάτ της δεκαετίας του ’60, μια σημερινή σκηνή. Τα τραγούδια και οι συνθήκες αλλάζουν. Η επιθυμία να βρεθούμε γύρω από μια ζωντανή φωνή παραμένει.
Γράφει η Λιάνα Μπουκουβάλα
Ένα λιμάνι γεμάτο διαδρομές
Για να αναζητήσουμε τις ρίζες αυτής της εμπειρίας, ο παλιός Πειραιάς προσφέρει μια ξεχωριστή αφετηρία. Λιμάνι, τόπος δουλειάς και εγκατάστασης ανθρώπων από διαφορετικές περιοχές, έγινε ένας από τους σημαντικότερους χώρους διαμόρφωσης του ρεμπέτικου. Μετά το 1922, η άφιξη των Μικρασιατών προσφύγων έφερε νέες μουσικές εμπειρίες σε μια πόλη όπου οι βάρδιες, η φτώχεια και ο αγώνας για το μεροκάματο όριζαν την καθημερινότητα. Οι ιστορίες της γειτονιάς έβρισκαν δρόμο προς το τραγούδι.
Τα Λεμονάδικα, η παλιά αγορά φρούτων και λαχανικών στην πλατεία Καραϊσκάκη, ανήκουν σε αυτή τη μουσική γεωγραφία. Το ίδιο και ο καφενές «Ζωρζ Μπατέ» του Γιώργου Μπάτη, που άνοιξε το 1931 και συνδέθηκε με τις συναντήσεις των ρεμπετών. Τέτοιοι χώροι μάς θυμίζουν ότι η μουσική ιστορία γράφεται και σε καθημερινά στέκια, εκεί όπου οι άνθρωποι συζητούν, γνωρίζονται και ανταλλάσσουν ακούσματα.
Η τετράδα που άφησε εποχή
Το καλοκαίρι του 1934, στη Μάντρα του Σαραντόπουλου, στην Ανάσταση του Πειραιά, εμφανίστηκαν μαζί ο Μάρκος Βαμβακάρης, ο Γιώργος Μπάτης, ο Στράτος Παγιουμτζής και ο Ανέστης Δελιάς. Η «Τετράς η ξακουστή του Πειραιώς» αποτέλεσε σταθμό στην εδραίωση της πειραιώτικης κομπανίας με μπουζούκια και μπαγλαμά. Τέσσερις διαφορετικές προσωπικότητες συναντήθηκαν σε έναν ήχο που θα άφηνε βαθύ αποτύπωμα στο ελληνικό τραγούδι.
Η σημερινή νοσταλγία, βέβαια, δεν χρειάζεται να εξωραΐζει εκείνον τον κόσμο. Το ρεμπέτικο εξέφρασε και δύσκολες πλευρές της ζωής, ενώ αντιμετώπισε κοινωνική καχυποψία και κρατικό έλεγχο. Επί δικτατορίας Μεταξά, η λογοκρισία παρενέβη στο περιεχόμενο και στην έκφρασή του. Πίσω από τα τραγούδια που σήμερα τραγουδιούνται με οικειότητα υπάρχουν πραγματικές συγκρούσεις για το ποιος δικαιούται να ακουστεί και με ποιους όρους.
Το πάλκο δίπλα στο τραπέζι
Στις ταβέρνες και στα κρασοπουλιά, το πάλκο έδωσε στην κομπανία μια διακριτή θέση μέσα στον χώρο. Οι μουσικοί παρέμεναν κοντά στους θαμώνες, ενώ η βραδιά συνδύαζε φαγητό, κρασί και ακρόαση. Η μουσική των λαϊκών συνοικιών έβρισκε έτσι έναν σταθερό τόπο συνάντησης με το κοινό της.
Αυτή η γειτνίαση είναι ουσιαστική για την εμπειρία της εξόδου. Ο μουσικός βλέπει ποιο τραγούδι συγκινεί, πότε μια παρέα συμμετέχει, πότε χρειάζεται να αφήσει μια φράση να ακουστεί. Ο ακροατής, αντίστοιχα, παρακολουθεί την προσπάθεια, το νεύμα ανάμεσα στους οργανοπαίκτες, την ανάσα πριν από την επόμενη στροφή. Η εκτέλεση αποκτά πρόσωπα και η βραδιά διαμορφώνεται μέσα από την ανταπόκριση.
Οι μικροί κόσμοι της Πλάκας
Στη δεκαετία του ’60, οι μπουάτ της Πλάκας έδωσαν ιδιαίτερο χαρακτήρα στη μουσική έξοδο. Η λέξη, από το γαλλικό boîte, δηλαδή «κουτί», ταίριαζε στους μικρούς χώρους όπου το κοινό πλησίαζε τον ερμηνευτή. Εκεί βρήκαν βήμα το Νέο Κύμα, η μελοποιημένη ποίηση και νέοι καλλιτέχνες με διαφορετικές αναζητήσεις.
Η Αρλέτα, η Καίτη Χωματά, ο Γιώργος Ζωγράφος, ο Λάκης Παππάς και ο Κώστας Χατζής συνδέθηκαν με αυτόν τον κόσμο. Με λιτές ενορχηστρώσεις και μικρή απόσταση από τον ακροατή, οι μπουάτ καλλιέργησαν μια ατμόσφαιρα προσεκτικής ακρόασης. Μια κιθάρα ή ένα πιάνο μπορούσαν να στηρίξουν ολόκληρη την επικοινωνία της βραδιάς. Το τραγούδι έδινε χώρο στον χαμηλό τόνο, στην αφήγηση και στην προσωπική εξομολόγηση.
Διαφορετικοί χώροι, παράλληλες ιστορίες
Η μουσική έξοδος δεν ακολούθησε μία ευθεία γραμμή, με κάθε καινούργια μορφή να καταργεί την προηγούμενη. Ταβέρνες, λαϊκά κέντρα και μικροί χώροι ακρόασης εξέφρασαν διαφορετικές ανάγκες. Στη μεταπολεμική διαδρομή, το ρεμπέτικο απέκτησε νέους ερμηνευτές και ακροατές, ενώ τη δεκαετία του ’80 νεότεροι καλλιτέχνες στράφηκαν ξανά στο παλιό ρεπερτόριο. Η επιστροφή αυτή έφερε τραγούδια προηγούμενων δεκαετιών σε επαφή με καινούργιες γενιές.
Μια σημερινή μικρή μουσική σκηνή μπορεί να φιλοξενήσει έναν τραγουδοποιό, μια ηλεκτρική μπάντα ή μια ακουστική συνάντηση. Ένα μεζεδοπωλείο μπορεί να δώσει χώρο σε μια ολιγομελή κομπανία. Σε κάθε περίπτωση, το ενδιαφέρον βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο ο χώρος υπηρετεί τη μουσική: στην ακουστική, στην ορατότητα, στην άνεση των μουσικών και στη δυνατότητα του κοινού να παρακολουθεί ουσιαστικά.
Αυτό που μένει ζωντανό
Το 2017, το ρεμπέτικο εγγράφηκε στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO. Στην περιγραφή του αναδεικνύεται η σύνδεσή του με το τραγούδι, τον χορό και την κοινωνική ζωή, καθώς και η μετάδοσή του μέσα από τη συμμετοχή και την επαφή μεταξύ γενεών. Ίσως εκεί βρίσκεται και το νήμα που φτάνει από το παλιό πάλκο μέχρι σήμερα. Στο βλέμμα που συναντά ο τραγουδιστής, στο τραπέζι που σιγοτραγουδά, στο χειροκρότημα που έρχεται αυθόρμητα. Κάθε ζωντανή βραδιά δίνει στα τραγούδια μια καινούργια περίσταση για να υπάρξουν και στους ανθρώπους έναν ακόμη λόγο να συναντηθούν.






